Akıllı telefondan çaya: Nadir toprak elementleri

Akıllı telefonlar, bilgisayar-televizyon ekranları, elektrikli araç pilleri, rüzgâr türbinleri, manyetik rezonans (MR) cihazları ve diğer tıbbi görüntüleme sistemleri gibi çok sayıda teknolojik cihazda kullanılan nadir toprak elementleri (rare earth elements: REE), yer kabuğunda doğal hâlde bulunuyor.

Toplam 17 adet nadir toprak elementi bulunuyor. Bunlar şöyle sıralanıyor: Lantan, seryum, neodim, praseodim, evropyum, terbiyum, samaryum, prometyum, gadolinyum, disprosyum, holmiyum, erbiyum, tulyum, iterbiyum, itriyum, lütesyum, skandiyum.

Nadir toprak elementleri aslında nadir değil! Sadece çıkarılabilir yatakları ekonomik açıdan sınırlı ve ayrıştırma işlemleri teknik açıdan zorlu…

Nadir elementler bazen eser elementler ile karıştırılabiliyor. Eser elementler, vücutta çok küçük miktarlarda bulunan ancak biyolojik işlevler için gerekli olan çinko, selenyum ve bakır gibi elementlerken nadir elementler doğada az bulunan, genellikle endüstriyel ve teknolojik alanlarda kullanılan metalleri ifade ediyor.

Eskişehir’in Beylikova ilçesinin, Avrupa’nın en büyük nadir toprak elementi rezervine ev sahipliği yaptığı (yaklaşık 694 milyon ton); bu yatakta lantan, seryum, neodim, praseodim bulunduğu ve bölgenin nadir toprak elementleri bakımından Türkiye’de stratejik öneme sahip sahalardan biri olduğu¹ belirtiliyor.

Çevre kirliliği ya da insan faaliyetleriyle besin zincirine karışabilen bu elementlerin vücutta biriktiği ve uzun süreli düşük doz maruziyetin sağlık üzerinde etkileri olabileceği düşünülüyor.

Nadir toprak elementleri hâlâ nispeten az çalışılmış bir alan! Bu elementler vücuda alındığında oksidatif stres artışına, DNA hasarına ve hücre ölümüne² neden olabiliyor.

2025’te yayımlanan bir çalışmada³ nadir toprak elementlerinin gübre, pestisit ve yem katkı maddeleri aracılığıyla besin zincirine girdiği ve kemik dokusunda birikebildiği bildiriliyor.

Nadir toprak elementlerinin düzeyleri açısından besinlerin incelendiği bir Çin çalışmasında⁴ çayın en yüksek düzeyde nadir toprak elementleri içeren besin olduğu bulunuyor. Yine de diyetle maruziyetin çocuk tüketiciler için dahi güven sınırlarının altında kaldığı⁴ bildiriliyor.

Bu durumda ne yapmalısınız? Besin kaynaklarınızı gözden geçirin. Şehir merkezinde ya da endüstriyel bölgelerde yaşıyorsanız içme suyunun metaller açısından kontrol edilmesini isteyin. Sağlıklı, dengeli ve keyifli günler diliyorum.

¹ekonomim.com/gundem/turkiyede-bulunan-nadir-toprak-elementleri-neler-iste-cikarildiklari-bolgeler-haberi-849136
²pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11125915/
³ehjournal.biomedcentral.com/articles/10.1186/s12940-025-01178-3/
4mdpi.com/2304-8158/14/11/1963/